NASA heeft gekozen welke ruimtetelescoop er als volgende gebouwd wordt: PRIMA, voluit de Probe far-Infrared Mission for Astrophysics. De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie maakte op 23 september 2026 bekend dat het ver-infraroodobservatorium als eerste missie van een nieuwe, middelgrote missieklasse doorgaat naar fase B. De lancering staat gepland voor 2033. Het hart van een van de twee instrumenten komt uit Nederland: SRON en de TU Delft leveren de detectoren die het zwakke licht moeten opvangen.
Voor de Nederlandse ruimtevaartwetenschap is dat een opvallend succes. Aan de technologie wordt al meer dan twintig jaar gewerkt, en PRIMA stond lang in concurrentie met een andere kandidaat. Hieronder leest u wat PRIMA is, wat Nederland precies bouwt en wat er nog moet gebeuren.
Wat is PRIMA?
PRIMA is een ruimtetelescoop met een hoofdspiegel van 1,8 meter. Hij kijkt naar ver-infrarood licht, grofweg van 24 tot 235 micrometer. Dat gebied ligt tussen wat de James Webb-telescoop ziet en het terrein van radiotelescopen. Juist daar gloeien koude stof- en gaswolken waarin sterren en planeten ontstaan.
Nieuw is dat de spiegel actief wordt gekoeld, volgens SRON tot 4,5 kelvin, net boven het absolute nulpunt. Zo verblindt de telescoop zichzelf niet met zijn eigen warmte. SRON noemt PRIMA daardoor 1.000 tot 100.000 keer gevoeliger dan eerdere telescopen in dit golflengtegebied. PRIMA wordt geplaatst rond het Lagrangepunt L2, op ongeveer 1,5 miljoen kilometer van de aarde, waar ook Webb staat.
Er komen twee instrumenten aan boord:
- PRIMAger, een camera die ook de polarisatie van licht meet en grote stukken hemel in kaart brengt;
- FIRESS, een spectrometer die de chemische samenstelling van gas- en stofwolken ontrafelt.
Wat bouwt Nederland?
De belangrijkste Nederlandse bijdrage zijn de Kinetic Inductance Detectors (KID's) voor PRIMAger. Dat zijn supergeleidende sensoren: valt er een lichtdeeltje op, dan verandert de elektrische eigenschap van het materiaal een klein beetje, en dat is meetbaar. Omdat veel van die detectoren tegelijk via een gedeelde uitleeslijn kunnen worden gelezen, zijn ze geschikt voor grote camera's in de ruimte.
Daarnaast werken SRON, de TU Delft en de Rijksuniversiteit Groningen aan de behuizing en isolatie van PRIMAger. SRON en Groningen ontwikkelen ook een lineair variabel filter: een kleurfilter dat op elke detectorplek een andere tint ver-infrarood doorlaat. Het vervangt een prisma of tralie en neemt minder ruimte en gewicht in. SRON helpt verder bij het systeemontwerp, de integratie en het testen van het instrument.
Het detectorwerk wordt geleid door Jochem Baselmans (SRON en TU Delft). Het consortium ROSA-KID, met SRON, TU Delft, NOVA en het bedrijf Veldlaser, kreeg in 2025 steun uit het NSO Instrumentenprogramma (gefinancierd door NWO) om de detectoren ruimteklaar te maken, met tests op trillingen, extreme kou en straling. Baselmans legde toen uit waarom zulke tests vooraf nodig zijn: niemand bouwt een telescoop van rond een miljard als niet vaststaat dat het hart ervan werkt.
Wat kost PRIMA en wat gebeurt er nu?
NASA legt de projectkosten vast op maximaal 1,2 miljard dollar. De lancering en kosten buiten het project tellen daarin niet mee; de raket wordt later gekozen. Omgerekend is dat grofweg een miljard euro, afhankelijk van de wisselkoers.
| Oktober 2024 (conceptstudie) | September 2026 (fase B) | |
|---|---|---|
| Kostenplafond | 1 miljard dollar | 1,2 miljard dollar |
| Beoogde lancering | 2032 | 2033 |
| Concurrent | röntgentelescoop AXIS | – (AXIS valt af) |
Fase B betekent dat het voorlopige ontwerp wordt uitgewerkt en de technologie verder wordt ontwikkeld. Daarna volgt een bevestigingsbeoordeling van techniek, planning en budget. Pas als PRIMA die doorstaat, begint de echte bouw. De missie is dus gekozen, maar nog niet definitief bevestigd. Volgens SRON bestelt NASA de Nederlandse ontvanger nog dit jaar.
De leiding ligt bij NASA's Jet Propulsion Laboratory in Californië, samen met de centra Goddard en Marshall. Als internationale partners noemt NASA de ruimtevaartorganisaties van Frankrijk, Italië, Duitsland, Canada, Zuid-Korea, Japan en het Verenigd Koninkrijk. Een Belgische bijdrage wordt in de aankondigingen niet genoemd.
Wat moet PRIMA ontdekken?
NASA noemt drie hoofddoelen:
- hoe planeten ontstaan, vooral in de stoffige schijven rond jonge sterren;
- hoe sterrenstelsels en zwarte gaten zich door de geschiedenis van het heelal hebben ontwikkeld;
- hoe stof en zware elementen zich hebben opgehoopt, de bouwstenen van rotsplaneten en uiteindelijk van leven.
Volgens Caltech is ongeveer 75 procent van de waarneemtijd beschikbaar voor astronomen wereldwijd, dus ook voor onderzoekers aan Nederlandse en Belgische universiteiten.
Waarom is ver-infrarood zo lang onbelicht gebleven?
Sinds de Europese telescoop Herschel in 2013 stopte, is er geen grote ver-infraroodtelescoop meer in de ruimte. Ook toen speelde Nederland een hoofdrol: SRON leidde de bouw van het Herschel-instrument HIFI. Vanaf de grond is dit licht nauwelijks te zien, omdat waterdamp in de atmosfeer het opslokt, en Webb kijkt maar tot ongeveer 28 micrometer. PRIMA moet dat gat na twintig jaar vullen.
Wie de ruimtevaart volgt, ziet dat er ook dichter bij huis veel gebeurt, van de eerste baanvlucht van Starship tot de zorgen over ruimteschroot in het nieuwe ESA-rapport.
Veelgestelde vragen
Wanneer wordt PRIMA gelanceerd?
NASA mikt op 2033. Voorwaarde is dat de missie de bevestigingsbeoordeling aan het einde van fase B doorstaat.
Wat levert Nederland voor PRIMA?
SRON en TU Delft leveren de KID-detectoren voor het instrument PRIMAger. Samen met de Rijksuniversiteit Groningen werken ze ook aan de behuizing, de isolatie en een nieuw kleurfilter.
Hoeveel kost PRIMA?
De projectkosten zijn gemaximeerd op 1,2 miljard dollar. De lancering zit daar niet bij.
Wat is een Probe Explorer-missie?
Een nieuwe NASA-klasse tussen de kleine Explorer-missies en grote vlaggenschepen zoals Webb. PRIMA is de eerste missie in deze klasse.
