De rijksoverheid moet de komende jaren flink krimpen. Dat staat in een Kamerbrief die staatssecretaris Eric van der Burg (Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid) op maandag 26 oktober 2026 naar de Tweede Kamer stuurde. Het kabinet wil een overheid die "eenvoudiger, slimmer en kleiner" is. In de praktijk betekent dat naar schatting 25.000 fte minder bij het Rijk, verspreid over meerdere jaren, en een besparing die oploopt tot 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035.
Kunstmatige intelligentie speelt in het plan een belangrijke rol, maar wat AI concreet gaat doen, laat het kabinet nog open. Hieronder leest u wat er wel vastligt, wat nog onzeker is en wat dit betekent voor burgers en ambtenaren.
Wat heeft het kabinet besloten?
De kern van het plan is een kleinere en productievere rijksdienst. Het kabinet verwacht dat er door minder regels en slimmer werken in de toekomst minder mensen nodig zijn. Volgens Computable gaat het om ongeveer 25.000 van de circa 160.000 arbeidsplaatsen bij het Rijk, ruwweg één op de zes.
Twee organisaties blijven buiten schot: de Politie en Defensie. Daar wordt niet op deze manier bezuinigd.
"We kunnen niet blijven doen wat we deden", aldus Van der Burg. Volgens de staatssecretaris zit de overheid zichzelf in de weg met een overmaat aan regels, uitzonderingen en procedures.
Welke rol krijgt AI?
Hier is het plan het minst concreet. In de brief staat alleen dat het kabinet in het eerste kwartaal van 2027 met doelen en besparingsplannen komt voor de inzet van AI om productiever te werken. Welke taken dat raakt, bij welke ministeries en hoeveel van de 25.000 fte daarmee samenhangt, is nog niet bekendgemaakt.
Computable, dat de Kamerbrief zelf heeft gelezen, noemt als mogelijke toepassingen het automatiseren van administratief werk en chatbots die burgers dag en nacht te woord staan. Het vakblad wijst er ook op dat de staatssecretaris AI uitdrukkelijk geen wondermiddel noemt: eerdere digitaliseringsprojecten bij de overheid leidden in de praktijk juist vaak tot méér personeel, extra taken en meer uitbesteding van IT.
Die waarschuwing is niet nieuw. Ook bij de Belastingdienst, die onlangs besloot niet over te stappen van Microsoft 365 naar open source, bleek hoe lastig grote IT-omschakelingen bij de overheid zijn.
Welke andere maatregelen staan in het plan?
AI is maar één onderdeel. Een groot deel van de besparing moet komen uit eenvoudiger regels en een zuiniger bedrijfsvoering:
- Minder regels: elk jaar minstens 500 regels schrappen of vereenvoudigen, via een jaarlijkse Vereenvoudigingswet.
- Omgekeerde bewijslast: het kabinet onderzoekt, naar Duits voorbeeld, of ministeries moeten aantonen dat een regel nog nodig is. Nieuwe regels kunnen een automatische vervaldatum krijgen.
- Eén loket voor burgers: binnen twee jaar moet er een wettelijke regeling zijn waarmee overheidsorganisaties gegevens veilig kunnen delen, zodat burgers dezelfde informatie niet steeds opnieuw hoeven aan te leveren. MijnBetaaloverzicht, voor één overzicht van schulden bij de overheid, wordt als voorbeeld genoemd.
- Zuiniger kantoorwerk: facilitaire diensten worden versoberd, ICT-systemen gestandaardiseerd en de inkoop gezamenlijk en met minder eisen geregeld. Het streven is één werkplek per twee medewerkers.
- Minder adviesorganen en evaluaties: het aantal vaste adviescolleges (nu 28) en adviescommissies (nu zo'n 150) gaat fors omlaag, net als het aantal beleidsevaluaties, nu ongeveer 400 per jaar.
Wanneer wordt het concreet?
Het plan is een eerste stap. Binnen zes maanden volgt een meerjarige aanpak "Toekomst Rijksdienst" met de strategische keuzes. De gedetailleerde bezuinigingen per ministerie komen bij de Voorjaarsnota. De AI-doelen staan, zoals gezegd, gepland voor het eerste kwartaal van 2027.
| Moment | Wat volgt |
|---|---|
| 26 oktober 2026 | Kamerbrief met de hoofdlijnen |
| Eerste kwartaal 2027 | Doelen en besparingsplannen voor AI-inzet |
| Binnen zes maanden | Meerjarige aanpak Toekomst Rijksdienst |
| Voorjaarsnota 2027 | Uitgewerkte bezuinigingsplannen |
| 2027 | Eerste besparing: 900 miljoen euro |
| Vanaf 2035 | Structureel 3,5 miljard euro per jaar |
Wat betekent dit voor u?
Voor burgers moet het contact met de overheid op termijn eenvoudiger worden: minder formulieren, minder dubbele vragen en één aanspreekpunt. Of daar ook AI-chatbots bij komen en hoe die worden gecontroleerd, is nog niet besloten. Aan bestaande digitale diensten zoals DigiD verandert met deze brief nog niets. Recent maakte de overheid het bijvoorbeeld al mogelijk om de DigiD-app op Windows en macOS te gebruiken.
Voor ambtenaren is de belangrijkste vraag hoe de krimp wordt gerealiseerd. Het kabinet spreekt van een reductie "verspreid over meerdere jaren", maar zegt nog niet of dat via natuurlijk verloop, een vacaturestop of gedwongen ontslagen gaat. Dat moet blijken uit de uitgewerkte plannen.
Voor Belgische lezers: het gaat om een Nederlands plan voor de Nederlandse rijksoverheid. Voor de Belgische federale overheid verandert er niets.
Achtergrond: AI bij de overheid onder een vergrootglas
De inzet van AI door overheden ligt in Europa gevoelig. De Europese AI-verordening merkt systemen die bepalen of burgers toegang krijgen tot overheidsdiensten of uitkeringen aan als hoog risico, met strengere eisen, en in Nederland staat het vertrouwen in algoritmes sinds de toeslagenaffaire onder druk. Ook buiten de overheid wordt de stapeling van regels gevoeld: Nederlandse banken klagen over de opeenstapeling van AI-regelgeving. Hoe het kabinet AI wil inzetten zonder die lessen te negeren, wordt een van de belangrijkste vragen bij de uitwerking in 2027.
Veelgestelde vragen
Hoeveel banen verdwijnen er bij het Rijk?
Naar schatting 25.000 fte, verspreid over meerdere jaren. Politie en Defensie zijn uitgezonderd.
Hoeveel wil het kabinet besparen?
900 miljoen euro in 2027, oplopend tot 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035.
Vervangt AI ambtenaren?
Dat is nog niet duidelijk. Het kabinet wil AI inzetten om productiever te werken, maar de concrete doelen en besparingen daarvoor komen pas in het eerste kwartaal van 2027. Een groot deel van de krimp moet ook uit minder regels en een zuiniger bedrijfsvoering komen.
Wie is verantwoordelijk voor het plan?
Staatssecretaris Eric van der Burg van Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid. Hij coördineert het samen met de ministeries, medeoverheden, inspecties en maatschappelijke organisaties.
Omslagfoto: Eric van der Burg, archieffoto uit 2008. Foto: VVD Amsterdam, CC BY 3.0 (Wikimedia Commons).
