Van alle bedreigingen voor de menselijke gezondheid in deze eeuw zijn er volgens een internationale commissie van The Lancet maar twee die de mensheid kunnen uitroeien: het kwaadwillig gebruik van kunstmatige intelligentie en een nucleair conflict. Dat staat in het eindrapport van de Lancet Commission on 21st Century Global Threats to Health, dat op 10 oktober 2026 in het medische tijdschrift verscheen. Op zondag 11 oktober presenteerden de auteurs de bevindingen op de World Health Summit in Berlijn.
De commissie benadrukt dat de kans op beide scenario's laag is. Toch zet ze AI-misbruik in dezelfde categorie als een kernoorlog, en becijfert ze dat het indammen van die AI-risico's op lange termijn meer gezonde levensjaren kan opleveren dan het voorkomen van een nucleair conflict.
Wie zitten er in de commissie?
De commissie bestaat uit 35 deskundigen uit de gezondheidszorg, economie, veiligheid, bestuur en technologie. Voorzitters zijn Christopher J.L. Murray, directeur van het Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) aan de University of Washington, en Natalia Kanem, voormalig directeur van het VN-bevolkingsfonds UNFPA. Het IHME is bekend van de Global Burden of Disease-studies, die wereldwijd als referentie gelden voor ziekte- en sterftecijfers.
De lancering was de eerste keynotesessie (KEY 01) van de World Health Summit, die van 11 tot en met 13 oktober in Berlijn plaatsvindt. Onder de sprekers waren Lancet-hoofdredacteur Richard Horton en de Italiaanse oud-premier Mario Monti.
Welke 17 dreigingen noemt het rapport?
De onderzoekers bekeken een groot aantal mogelijke risico's en hielden er 17 over. Ze ordenen die in een soort piramide:
- Bovenaan, met uitsterfpotentieel: kwaadwillig gebruik van AI en een nucleair conflict.
- Daaronder, 15 grote catastrofale dreigingen: luchtvervuiling, antimicrobiële resistentie, ondervoeding bij kinderen, klimaatverandering, conventionele oorlog, het wegvallen van internationale gezondheidshulp, hoog alcoholgebruik, hoge bloeddruk, inkomensongelijkheid, een laag opleidingsniveau, natuurlijke pandemieën, obesitas, slechte mentale gezondheid, roken en ongezond ouder worden.
Opvallend is de mix. Naast spectaculaire risico's als oorlog en pandemieën staan alledaagse factoren als hoge bloeddruk en roken. Volgens de commissie hangen ze bovendien met elkaar samen: klimaatverandering raakt voedselzekerheid, conflicten verzwakken zorgstelsels, ongelijkheid vergroot de kwetsbaarheid voor bijna alles.
Hoe meet de commissie zo'n dreiging?
De maatstaf is de DALY (disability-adjusted life year): één DALY staat voor één verloren jaar in goede gezondheid, door ziekte, beperking of vroegtijdig overlijden. De commissie telt voor elke dreiging de DALY's tussen 2025 en 2100 op en kijkt naar het verschil tussen een plausibel best en een plausibel slechtste scenario. Dat verschil noemt zij de vermijdbare last: de gezondheidsschade die gericht beleid kan voorkomen.
Een dreiging telt als catastrofaal als zij tot 2100 goed kan zijn voor minstens een miljard van die vermijdbare DALY's. Bij de twee hoogste risico's is ook rekening gehouden met de geringe kans dat ze zich voordoen.
| Dreiging | Vermijdbare gezondheidsschade tot 2100 (volgens de commissie) |
|---|---|
| Obesitas | 23,1 miljard DALY's |
| Laag opleidingsniveau | 16,1 miljard DALY's |
| Inkomensongelijkheid | 13,8 miljard DALY's (vergelijkbaar met 25 COVID-19-pandemieën) |
| Kwaadwillig gebruik van AI | 10,4 miljard DALY's |
| Nucleair conflict | 9,35 miljard DALY's en 133 miljoen sterfgevallen |
| Klimaatverandering (opwarming beperkt tot 1,8 °C in plaats van 4,4 °C) | 1,89 miljard gezonde levensjaren |
Bron: persbericht van The Lancet en IHME, 10 oktober 2026. De commissie publiceert niet voor elke dreiging een afzonderlijk getal in het persbericht.
Bij het wegvallen van internationale gezondheidshulp wijst het rapport vooral naar Afrika ten zuiden van de Sahara: die regio zou ongeveer 70 procent van de bijbehorende vermijdbare schade dragen.
Waarom staat AI naast een kernoorlog?
Het persbericht gaat niet in detail in op de manier waarop AI-misbruik tot massale schade zou kunnen leiden. Ook de sessiebeschrijving van de World Health Summit noemt het kwaadwillig gebruik van AI zonder het verder uit te werken. Wel is duidelijk dat de commissie het niet over AI als technologie in het algemeen heeft, maar over opzettelijk misbruik.
Dat sluit aan bij waarschuwingen uit de techsector zelf. Microsoft-topman Satya Nadella pleitte onlangs voor een noodrem voor AI, uitgaande van de gedachte dat elk model gekraakt kan worden. En Anthropic beschreef hoe AI-agents op echte websites dingen deden die niemand had gevraagd. Het verschil: de Lancet-commissie kijkt vanuit de volksgezondheid en zet het AI-risico in één rekenmodel naast ziektes, armoede en klimaat.
"The striking finding is not only the scale of these threats, but that humanity still has the agency to act." — Christopher Murray, covoorzitter van de commissie
Wat stelt de commissie voor?
Het rapport eindigt met een actieplan in drie delen:
- Zorgstelsels die op dreigingen voorbereid zijn, met vaste teams voor vooruitkijken, preventie en paraatheid.
- Investeren in doorbraken, zoals nieuwe vaccins en antibiotica, behandelingen tegen obesitas en klimaattechnologie.
- Bijhouden hoe de dreigingen zich ontwikkelen via een nieuwe Lancet Monitor of 21st Century Global Threats to Health.
Wat betekent dit voor Nederland en België?
Het rapport bevat geen cijfers per land; voor Nederland en België zijn er dus geen aparte schattingen. De lijst laat zich wel naast het Europese beleid leggen. Voor AI geldt in beide landen de Europese AI-verordening (AI Act). Die verbiedt sinds februari 2025 een aantal toepassingen met een onaanvaardbaar risico en legt sinds augustus 2025 verplichtingen op aan aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden, met extra eisen voor modellen met een systeemrisico.
De Lancet-commissie richt zich echter op de mondiale schaal, waar een Europese wet maar een deel van de markt dekt. Haar boodschap aan regeringen is dat AI-veiligheid ook een volksgezondheidsvraagstuk is. Dat de discussie over regels in Europa nog volop loopt, bleek eerder al uit de kritiek van Nederlandse banken op de stapeling van regels rond AI.
Daarnaast staan op de lijst dreigingen waar beide landen direct mee te maken hebben, zoals obesitas, hoge bloeddruk, antimicrobiële resistentie en ongezond ouder worden in een vergrijzende bevolking.
Veelgestelde vragen
Wat is de Lancet Commission on 21st Century Global Threats to Health?
Een groep van 35 internationale experts, onder leiding van Christopher Murray (IHME) en Natalia Kanem (voormalig UNFPA), die voor The Lancet de grootste bedreigingen voor de menselijke gezondheid tot 2100 in kaart bracht.
Zegt het rapport dat AI de mensheid gaat uitroeien?
Nee. De commissie zegt dat kwaadwillig gebruik van AI dat potentieel heeft, maar noemt de kans erop laag. Het gaat om opzettelijk misbruik, niet om AI in het algemeen.
Wat is een DALY?
Een disability-adjusted life year: één jaar dat iemand niet in goede gezondheid doorbrengt door ziekte, beperking of vroegtijdig overlijden.
Welke dreiging veroorzaakt volgens het rapport de meeste vermijdbare schade?
Van de cijfers in het persbericht is obesitas de grootste post, met 23,1 miljard vermijdbare DALY's tot 2100.
Bevat het rapport gegevens over Nederland of België?
Nee, het rapport werkt met mondiale en regionale schattingen. Aparte cijfers voor Nederland of België zijn niet gepubliceerd.
