Gökbilimciler, kırmızı cüce sınıfındaki küçük ve soğuk bir yıldızın çevresinde, yıldızın kendi dönüş yönüne ters yönde dolanan bir gezegeni ilk kez ölçtü. GJ 3090 b adlı gezegenin bu sıra dışı yörüngesini açıklayabilecek büyük bir komşu cisim de bulunamadı; bu nedenle gezegenin nasıl bu hâle geldiği şimdilik bir bilmece. Cenevre Üniversitesi ve Queen Mary University of London'dan araştırmacıların da yer aldığı çalışma, Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlandı.
Retrograd yörünge ne demek?
Yıldızlar ve gezegenler aynı dönen gaz ve toz diskinden doğar. Bu yüzden gezegenlerin, yıldızlarıyla aynı yönde ve yıldızın ekvatoruna yakın bir düzlemde dönmesi beklenir. Güneş Sistemi'ndeki sekiz gezegen de böyle davranır.
Retrograd (geri yönlü) yörüngede ise gezegen, yıldızın dönüş yönünün tersine dolanır. GJ 3090 b'nin yörüngesi ile yıldızın ekvator düzlemi arasındaki açı yaklaşık 136 derece. 90 derecenin üzerindeki her değer, gezegenin "ters" döndüğü anlamına geliyor.
GJ 3090 b hakkında neler biliniyor?
| Özellik | GJ 3090 b |
|---|---|
| Yıldız türü | Kırmızı cüce (M tipi) |
| Gezegen sınıfı | Alt-Neptün |
| Yarıçap | Dünya'nın yaklaşık 2,2 katı |
| Kütle | Dünya'nın yaklaşık 4,5 katı |
| Yörünge eğikliği | Yaklaşık 136 derece (retrograd) |
| İlk keşif | 2022 |
| Ölçümde kullanılan alet | NIRPS (ESO La Silla Gözlemevi, Şili) |
Gezegen ilk kez 2022'de keşfedilmişti. Yeni çalışmada, Cenevre'de geliştirilen kızılötesi spektrograf NIRPS kullanılarak gezegenin kütlesi ve yörüngesinin yıldıza göre konumu ölçüldü. Kırmızı cüceler görünür ışıkta sönük olduğu için bu tür hassas ölçümler kızılötesinde daha verimli yapılabiliyor. NIRPS verileri ayrıca sistemde iki gezegen daha bulunduğunu ortaya koydu. heise'nin aktardığına göre GJ 3090 b, kırmızı cüce çevresinde üç boyutlu yörünge eğikliği ölçülebilen en küçük ötegezegen.
Neden bilmece?
Bugüne kadar bilinen ters yönlü ya da ciddi şekilde eğik yörüngeli gezegenlerde, genellikle suçlu belliydi: sistemde gezegeni kütle çekimiyle yörüngesinden saptırabilecek büyük bir gezegen ya da ikinci bir yıldız bulunuyordu. GJ 3090'da ise böyle bir ağır komşuya dair iz bulunamadı. Çalışmanın yazarlarından Vincent Bourrier, büyük bir eşlikçinin yokluğunun ekibi başka açıklamalar aramaya yönelttiğini belirtiyor.
Araştırmacıların öne sürdüğü olası senaryo şöyle: yıldız, oluştuktan sonra kendi dönüşüyle uyumsuz, eğik bir toz diskini yakalamış olabilir. Gezegen de bu eğik diskin içinde doğmuş olabilir. Bu senaryoda gezegeni ters yöne çeviren şiddetli bir çarpışmaya ya da itişmeye gerek kalmıyor. Ancak bu hâlâ bir hipotez; kesin bir açıklama yok.
Bu keşif neden önemli?
Kırmızı cüceler, Samanyolu'ndaki yıldızların büyük çoğunluğunu oluşturuyor ve yaşanabilir gezegen aramalarının da en önemli hedefleri arasında. Bu yıldızların çevresindeki gezegen sistemlerinin nasıl oluştuğunu anlamak, galaksideki gezegenlerin genel resmini anlamak demek.
Araştırmacılar, sıra dışı yörüngelerin bir tür fosil gibi olduğunu vurguluyor: bir sistemin milyarlarca yıl önce geçirdiği olayların izlerini taşıyorlar. GJ 3090 b, gezegen oluşumu modellerinin kırmızı cüceler için yeniden gözden geçirilmesi gerekebileceğini gösteren ilk güçlü örneklerden biri.
Kapak görseli, ters yönde dönen bir gezegeni anlatan temsili bir çizimdir ve GJ 3090 sistemini birebir göstermez. Görsel: ESO/L. Calçada, CC BY 4.0.
Sık sorulan sorular
Güneş Sistemi'nde ters yönde dönen gezegen var mı?
Hayır. Güneş Sistemi'ndeki sekiz gezegenin hepsi Güneş'in çevresinde aynı yönde dolanıyor. Venüs ve Uranüs kendi eksenleri etrafında alışılmadık yönlerde dönse de yörüngeleri ters değil.
Alt-Neptün ne demek?
Dünya'dan büyük ama Neptün'den küçük gezegenlere alt-Neptün deniyor. Güneş Sistemi'nde bu büyüklükte bir gezegen yok, ancak galakside en yaygın gezegen türlerinden biri.
GJ 3090 b'de yaşam olabilir mi?
Çalışmada gezegenin yaşanabilirliğine dair bir değerlendirme yapılmadı. Araştırmanın odağı yalnızca yörüngenin yönü ve kökeni.
