NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi verileri üzerinde çalışan gökbilimciler, astronomların daha önce hiç bu şekilde davrandığını görmediği bir nesne grubu tanımladı. Hipersoft X-ışını kaynakları (HSS) adı verilen bu nesnelerden 84 tanesi, aralarında ünlü Fırıldak Galaksisi'nin (M101) de bulunduğu altı galakside tespit edildi. NASA, çalışmayı tanıtan görselleri 22 Eylül'de yayımladı; makale Nature Astronomy dergisinde yer aldı.
Hipersoft X-ışını kaynağı nedir?
Hipersoft kaynaklar, adından da anlaşılacağı gibi çok düşük enerjili ("yumuşak") X-ışınları yayan nesneler. Buna karşılık yüksek miktarda morötesi (UV) ışınım ürettikleri düşünülüyor. Bu ikili özellik onları iki açıdan görünmez kılıyor:
- Düşük enerjili X-ışınlarını yakalamak için teleskobun aynı bölgeye çok uzun süre bakması gerekiyor.
- Morötesi ışınımın büyük kısmı ise yıldızlar arasındaki hidrojen ve helyum gazı tarafından soğuruluyor; yani bu ışık Dünya'ya neredeyse hiç ulaşmıyor.
Araştırmacılara göre bu kaynakların arkasında büyük olasılıkla çift yıldız sistemleri var: bir kara delik, nötron yıldızı ya da beyaz cüce, yanındaki eş yıldızdan madde çekiyor. Çekilen gaz, yoğun nesneye düşmeden önce ısınarak X-ışını yayıyor. Gökbilimciler yıllardır pek çok çift sistem keşfetti; ancak ekibin vurguladığına göre bu şekilde davranan bir sisteme daha önce rastlanmamıştı.
Nasıl bulundu?
Keşif yeni bir gözlemden değil, arşivden çıktı. Alabama Üniversitesi'nden Mustafa Muhibullah liderliğinde, Jimmy Irwin ve Rosanne DiStefano'nun da yer aldığı ekip, Chandra'nın yıllar içinde topladığı verileri taradı. Yalnızca M101 için Mart 2000 ile Ocak 2005 arasında yapılan 25 gözlem, toplamda 274 saatlik teleskop süresi kullanıldı. Bu kadar uzun bir poz süresi, zayıf ve yumuşak X-ışını sinyallerini görünür kılmak için gerekiyordu.
| Özellik | Fırıldak Galaksisi (M101) |
|---|---|
| Diğer adı | NGC 5457 |
| Uzaklık | Yaklaşık 21 milyon ışık yılı |
| Çap | Yaklaşık 86 bin ışık yılı |
| Takımyıldız | Büyükayı |
| Kullanılan Chandra verisi | 25 gözlem, 274 saat (2000-2005) |
Kapaktaki görsel, Chandra'nın X-ışını verileriyle Hubble Uzay Teleskobu'nun optik verilerini bir araya getiriyor. Yukarıdaki görsel ise yalnızca Chandra'nın X-ışını verisini gösteriyor.
Bu keşif neden önemli?
Bulgunun iki büyük soruya dokunma ihtimali var.
1. Tip Ia süpernovaların kökeni: Tip Ia süpernovalar, beyaz cücelerin patlamasıyla oluşan ve parlaklıkları iyi bilindiği için evrendeki mesafeleri ölçmekte "standart mum" olarak kullanılan patlamalar. Evrenin hızlanarak genişlediği de bu patlamalar sayesinde anlaşılmıştı. Ancak hangi sistemlerin bu patlamalara dönüştüğü hâlâ tartışmalı. Araştırmacılar, hipersoft kaynakların bir kısmının Tip Ia süpernovaların öncülleri olabileceğini düşünüyor.
2. Galaksiler arası gazın ısınması: Bu nesnelerin yaydığı güçlü morötesi ışınım, galaksiler arasındaki gazı iyonlaştırmaya önemli katkı yapıyor olabilir. Bu doğruysa, galaksilerdeki enerji dengesine ilişkin modellerin ve yıldız oluşumu süreçlerinin yeniden hesaplanması gerekebilir.
Arka plan: Chandra'nın durumu
1999'da fırlatılan Chandra, NASA'nın X-ışını astronomisindeki amiral gemisi teleskobu. Son yıllarda bütçe kısıntısı tartışmalarının merkezinde yer alsa da, bu çalışma teleskobun 25 yılı aşan arşivinin hâlâ yeni keşiflere kaynaklık ettiğini gösteriyor.
Sık sorulan sorular
Fırıldak Galaksisi çıplak gözle görülebilir mi?
M101 Büyükayı takımyıldızında yer alıyor ancak sönük olduğu için genellikle dürbün ya da küçük bir teleskop gerekiyor.
"Yumuşak" X-ışını ne demek?
Astronomide "yumuşak" X-ışını, düşük enerjili X-ışınlarını anlatır. "Sert" X-ışınları ise daha yüksek enerjilidir. Adından da anlaşılacağı gibi hipersoft kaynaklar, yelpazenin en düşük enerjili ucunda yer alıyor.
Bu kaynaklar Dünya için bir tehlike oluşturur mu?
Hayır. En yakınları bile milyonlarca ışık yılı uzaklıktaki galaksilerde yer alıyor.
